ऑफबीट - 'किल्ले हडसर', ता. जुन्नर, जि. पुणे, महाराष्ट्र. Offbeat - 'Hadasar Fort', Junnar, Pune, Maharashtra.

                      सरासरी दोन हजार वर्षांपूर्वी सातवाहन काळात (इ.स. पूर्व २३० ते इ.स. २५०) कोकणपट्टीवर वसई पासून दक्षिणेकडे गोव्यापर्यंत अनेक बंदरे भरभराटीला आली. त्यापैकी उत्तर कोकणातील कल्याण, शुर्पारक (सोपारा, नालासोपारा) यांचा प्रामुख्याने उल्लेख करावा लागेल. त्याचप्रमाणे सह्याद्रीच्या डोंगराळ भागातून बाहेर पडल्यावर दूरवर पसरलेल्या सपाट भूप्रदेशावरील उदयास आलेली तेर (तगर नगर), पैठण, जुन्नर (जीर्णनगर) या मोठमोठ्या प्राचीन शहरांना पहिल्यांदा जोडणारे ते म्हणजे सह्याद्रीतील खिंडीचे मार्ग. त्या घाटखिंडींच्या संरक्षणासाठी दुर्ग बांधणी, शिल्प लेणी आणि घाट मार्गांची बांधणी या तिन्ही प्रक्रिया एकाच वेळी चालवल्या. त्यांच्यावर लक्ष ठेवून त्यांचे रक्षण करण्यासाठी त्यांनी सह्याद्रीच्या कडेकपारीत अनेक किल्ल्यांची निर्मिती केली. 

                 सातवाहनांची उपराजधानी जुन्नरकडून कल्याण बंदराकडे जाणाऱ्या 'नाणेघाट' व्यापारी मार्गासाठी त्यांनी नाणेघाट ते जुन्नर पर्यंत जीवधन, निमगिरी, चावंड, हडसर, शिवनेरी अशा गिरीदुर्गांची शृंखला बांधून सह्याद्रीत लढाऊ योध्येच निर्माण केले.

             त्यापैकी 'किल्ले हडसर'चा विचार करता निर्माण केलेल्या इतर किल्ल्यांच्या तुलनेत त्याचे स्थापत्यशास्त्र, सौंदर्य आणि कल्पकता उजवी ठरते. 

ऑफबीट - 'किल्ले हडसर' ता. जुन्नर, जि. पुणे, महाराष्ट्र. Offbeat - 'Hadasar Fort', Junnar, Pune, Maharashtra.

                       'किल्ले हडसर'ला भेट देण्यासाठी मुंबई, ठाण्याहून कल्याण माळशेज घाटातून गणेश खिंड मार्गे, तर पुण्याहून यायचे झाल्यास चाकण मंचर जुन्नरहून पायथ्याच्या 'हडसर' गावापर्यंत पोहोचता येते. 

                     पायथ्याच्या हडसर गावातून किल्ल्यावर जाणाऱ्या दोन वाटा आहेत. त्यापैकी 'हडसर' गावातून 'खुंटीची' वाट आणि दुसरी पुढे सरासरी पाच किमी किल्ल्याच्या डोंगराला उजवा वळसा मारून, पश्चिमेकडील 'पेठे'च्या वाडीतून. त्यापैकी पूर्वेची खुंटीची वाट ८० अंशाच्या उभ्या कातळावर लोखंडी गज (खुंट्या) आणि खोबण्यांचा आधार घेत चढाई करण्यास कठीण तसेच धोकादायकही आहे. आजच्या भटकंतीत सोबत पत्नी असल्याने हडसर गावात 'खुंटी'च्या वाटेची चौकशी केली. आणि आगाऊ धाडस न करता किल्ल्याच्या पश्चिमेकडील 'पेठे'च्या वाडीतून चढाईची वाट निवडली.  

                  'पेठे'च्या वाडीतून समोर हडसर किल्ल्याची प्रचंड आडवी, रौद्र कातळाची भिंत दिसते. पर्वतासमान दिसणाऱ्या या गिरीदुर्गाची उंची समुद्रसपाटीपासून सरासरी ३२०० फूट आहे. यामुळेही कदाचित या किल्ल्यास 'पर्वतगड' हे दुसरे नाव पडले असावे. वाडीत विचारल्यास किल्ल्यावर जाणारी पाऊलवाट आहे असं सांगितलं जातं. वाडी सोडल्यास थोडं मोकळं खडकाळ पठार लागतं. पठाराच्या पलीकडे दोन-चार घरांची 'डुंबरे वस्ती' आहे. तिथून बाजूला डोंगरातून येणारा ओढा दिसतो. त्याच्या काठावर मोठ-मोठी उंबराची झाडे आहेत. ओढ्याच्या दुतर्फा भातशेती आहे. या ओढ्याच्या बाजूने पुढे शेतातून जाणाऱ्या पाऊलवाटेवर उजव्या बाजूस घडीव दगडांची एक पुरातन आयताकृती विहीर दिसते. या विहिरी जवळून जाणारी पाऊलवाट किल्ल्याच्या पायथ्याकडील जंगलात जाते. 

'पेठे'च्या वाडीतून दिसणारी 'हडसर किल्ल्या'ची आडवी कातळ भिंत. 'किल्ले हडसर' ता. जुन्नर, जि. पुणे, महाराष्ट्र. Offbeat - 'Hadasar Fort', Junnar, Pune, Maharashtra.

पाऊलवाटेवरील पुरातन 'विहीर'. 'किल्ले हडसर' ता. जुन्नर, जि. पुणे, महाराष्ट्र. Offbeat - 'Hadasar Fort', Junnar, Pune, Maharashtra.

                       जंगलाच्या सुरुवातीला वाटेवर एका आंब्याच्या झाडाखाली समाधी आहे. समाधीवर 'जबाजी भले, दि. ३०. १९९८' अशी नोंद दिसते. समाधीच्या घुमटीत शिवपिंडी असून त्यापुढे नंदीचे कातळ शिल्प ठेवले आहे. आपल्या प्रिय पूर्वजांची आठवण निरंतर जपण्यासाठी समाधी बांधतो. समाधीचे स्वरूप एक ओटा, चबुतरा किंवा मंदिर (घुमटी) स्वरूपात असते. समाधीवर घुमटी बांधल्यास आणि ती पूर्वज स्त्री असेल तर घुमटीत देवीस्वरूप मूर्ती ठेवतो. त्याचप्रमाणे पुरुष पूर्वजासाठी शिवपिंडी ठेवतो. बऱ्याच समाधीवर (ओट्यावर) घुमटी बांधली जात नाही. पण इथल्या समाधीवर घुमटीत शिवपिंडी आणि समोर नंदी असल्यामुळे दुर्गभटके हे मंदिर असल्याची माहिती देताना दिसतात. असो..

अंब्याच्या झाडाखालची 'समाधी'. 'किल्ले हडसर' ता. जुन्नर, जि. पुणे, महाराष्ट्र. Offbeat - 'Hadasar Fort', Junnar, Pune, Maharashtra.

                       पुढे किल्ल्याकडे जाणारी पाऊलवाट झुडपातून आणि जंगलातून जाते. भातशेतीत आणि डोंगर उतारावर वाडीतील गुरं चरतात. त्याने पायथ्याला बऱ्याच 'ढोरवाटा' (पाऊलवाटा) तयार झाल्या आहेत. या वाटांवर दिशादर्शक बाण किंवा खुणा करण्याची गरज आहे. पण तसे दिसत नाही. पुढे दोन चार ठिकाणी मिळणाऱ्या इतर पाऊलवाटा दिशाभूल करतात. चढाच्या दगडांतून लक्ष ठेवल्यास अवघड जागी पायरीसाठी रचलेल्या दगडांवर लोखंडी जाळ्या बसविल्या आहेत. ठिकठिकाणी जाळ्या दिसणारी ही पाऊलवाट सोडायची नाही.  

किल्ल्याकडे जाणारी पाऊलवाट. 'किल्ले हडसर' ता. जुन्नर, जि. पुणे, महाराष्ट्र. Offbeat - 'Hadasar Fort', Junnar, Pune, Maharashtra.

डेरेदार झाडाजवळून डोंगरावर जाणाऱ्या पायऱ्या. किल्ले हडसर.

                    पुढे एका डेरेदार झाडाजवळ किल्ल्याची माहिती देणारे दोन फलक दिसतात. आणि इथून डोंगरावर जाणाऱ्या पायऱ्या दिसतात. बाजूला भटक्यांना विश्रांती घेण्यासाठी शेड तर त्याच्या बाजूला एक उंच वॉच टॉवर दिसतो. पेठेच्या वाडीतून जाणारी पूर्वीची ही पाऊलवाट पुढे किल्ल्याच्या मुख्य दरवाजातून जाते म्हणून या वाटेला 'राजमार्ग' म्हटले जाते. पूर्वी या पायऱ्या सुस्थितीत असाव्यात. आता त्या ठीकठिकाणी उध्वस्त विखुरल्या आहेत. 

 

किल्ल्याची माहिती देणारे 'फलक'. 'किल्ले हडसर', महाराष्ट्र.

                    या पायरींच्या पुढे नागमोडी वळणे घेत तीव्र चढाने वाट दगड धोंड्यातून पुढे जाते. जसजसे किल्ल्याच्या कातळाकडे जाऊ तसतशी झुडूपं विरळ होत दमछाक करणारा चढ सुरू होतो. या दगडातून पाय मुरगाळून दुखापत होऊ नये म्हणून काळजी घ्यावी.  

                    आज आम्हाला पनवेलहून माळशेज घाट ओलांडून गणेश खिंडीतून सरासरी १६० किमीचे अंतर पार करून किल्ले हडसरच्या पायथ्याला पोहोचण्यास दुपारी बारा वाजून गेले. आमच्या भेटीचा आठवड्यातील मधलाच दिवस असल्याने सोबत किंवा पुढे कोणी भेटले तर ते नंतरच कळणार होते.

                    पेठेच्या वाडीतून किल्ल्याकडे जाताना किल्ल्याचा कातळ डावीकडे दिसत असला तरी, पुढे या कातळाच्या बाजूला उजवीकडे दुसरा डोंगर दिसतो. पायवाट किल्ल्याच्या कातळ पायाथ्याकडून फिरून उजव्या कातळ पायथ्याकडे येते. पुढे दोन्ही डोंगर एकत्र येतात. झाडांतून उजव्या खड्या चढावर दूरवर कोरीव पायऱ्या आणि त्याचे रेलिंग दिसतात. पुढे त्या खिंडीतून किल्ल्याकडे जाता येते.

दोन्ही डोंगरांमधील 'खिंड'. किल्ले हडसर, ता. जुन्नर, जि. पुणे, महाराष्ट्र. Offbeat - 'Hadasar Fort', Junnar, Pune, Maharashtra.

 

जवीकडील डोंगरावर 'पायऱ्या आणि रेलिंगकडे जाणारी पायवाट'. किल्ले हडसर, ता. जुन्नर, जि. पुणे, महाराष्ट्र. Hadasar Fort, Junnar, Pune, Maharashtra. 

                    पायरीचा हा पहिला टप्पा चढून आल्यास वाट दोन्ही खिंडीतील पुन्हा गर्द झुडपातून जाते. त्यापुढे या कातळाच्या पुढच्या कोरीव पायऱ्या सुरू होतात. या पायरीवर बाजूला कातळात लहानशी उघडी गुहा आहे. उन्हात आणि पावसापासून इथे अडोसा घेऊ शकतो. या ठिकाणी आम्ही घरी बांधून आणलेली शिदोरी सोडली. इथे आम्हाला गडउतार होताना पुण्याचे सहा सात दुर्गमावळे भेटले. 

रेलिंगकडे जाणारी पायवाट. मागे 'किल्ले हडसर', जि. पुणे, महाराष्ट्र. Hadasar Fort, Junnar, Pune, Maharashtra. 

पायथ्याच्या खिंडीतील झुडपातील वाट. किल्ले हडसर, ता. जुन्नर, जि. पुणे, महाराष्ट्र. Hadasar Fort, Junnar, Pune, Maharashtra.

पायऱ्यांचा दुसरा टप्पा'. किल्ले हडसर, ता. जुन्नर, जि. पुणे, महाराष्ट्र. Hadasar Fort, Junnar, Pune, Maharashtra. 

                  पायरीचा हा टप्पा संपताच खिंडीतून किल्ल्यावर जाणाऱ्या पायऱ्या आहेत. सुरुवातीला खिंडीत येईपर्यंत या पायऱ्यांचा अंदाज येत नाही. उंच चढाच्या सरासरी १५० ओबडधोबड पायऱ्या एका दमात चढताना अक्षरशः घाम काढतात. वर आल्यास समोर आडव्या तटबंदीने रस्ता अडवून तो डावीकडे किल्ल्याच्या कातळावर वळवला आहे. अडवलेल्या तटबंदीवरून पायरीवर मारा करण्यासाठी 'जंग्या' आणि 'दिवळ्या' ठेवल्या आहेत. तटबंदी जवळ 'मरहट्टे सह्याद्रीचे' आणि 'शिवाजी ट्रेल' या दुर्गसंवर्धन संस्थेच्या सौजन्याने किल्ल्याचा नकाशा फलक इथे लावला आहे. 

किल्ल्याच्या पायऱ्या. समोर आडवी तटबंदी. किल्ले हडसर, ता. जुन्नर, जि. पुणे, महाराष्ट्र. Hadasar Fort, Junnar, Pune, Maharashtra. 

किल्ल्याच्या पायऱ्यावरून - समोर 'किल्ले निमगिरी'. किल्ले हडसर, ता. जुन्नर, जि. पुणे, महाराष्ट्र. Hadasar Fort, Junnar, Pune, Maharashtra. 

पहिल्या दरवाजाकडे वळवलेली वाट'. किल्ले हडसर, ता. जुन्नर, जि. पुणे, महाराष्ट्र. Hadasar Fort, Junnar, Pune, Maharashtra. 

                      डावीकडे अखंड कातळात किल्ल्याचा पहिला कोरीव दरवाजा आहे. खाली पायरीवरून इथे एखादी गुहा असावी असे वाटते. पण दरवाजात आल्यास डाव्या बाजूला कातळात कोरीव अर्धस्तंभ आणि उजव्या बाजूला किल्ल्याचा पहिला मुख्य प्रवेश दरवाजा कोरून काढलेला दिसतो. दरवाजा तिहेरी कमानीत अगदी अप्रतिम कोरला असून समोर मोकळी जागा आहे. चौकटीच्या आतील बाजूस पहारेकऱ्यांसाठी 'देवड्या' दिसतात. त्यापैकी डाव्या बाजूची देवडी मोठी ऐसपैस कलात्मक कोरली आहे. 

कातळातील किल्ल्याचा 'पहिला प्रवेश दरवाजा'. किल्ले हडसर, ता. जुन्नर, जि. पुणे, महाराष्ट्र. Hadasar Fort, Junnar, Pune, Maharashtra. 

पहिल्या दरवाजातील 'देवडी' आणि वर जाणाऱ्या 'पायऱ्या'. किल्ले हडसर, ता. जुन्नर, जि. पुणे, महाराष्ट्र. Hadasar Fort, Junnar, Pune, Maharashtra.

                    या दरवाजातून सरासरी वीस पायऱ्या चढून वर आल्यास वाट दोन्ही कातळ डोंगरांच्या मधील आडव्या तटबंदीवर येते. तटबंदीच्या मध्यभागी ध्वजस्तंभ दिसतो. तटबंदीच्या पलीकडे हडसर गावातून दोन्ही डोंगरांच्या खिंडीतून एक तिसरी वाट किल्ल्यावर येते. तिला 'नळीची वाट' म्हणतात. पाऊलवाट मध्यम असली तरी किल्ल्याजवळ आडव्या तटबंदी जवळचा कातळ चढण्यासाठी जिकरीचे आहे. 

                      या तटबंदीवरून पलीकडे दक्षिणेला किल्ल्याचा जोडभाग असलेल्या डोंगराच्या टेकडीवर जाणारी पायवाट आहे. पायवाटेने या टेकडीवर गेल्यास सुरुवातीला दगडांच्या चौथर्‍यवर गणेश मूर्ती दिसते. ही नजीकच्या काळात मांडली असावी. पुढे टेकडीवर दोन कातळ टाक्या दिसतात. टेकडीवर सगळीकडे गवत असून पुढे पाऊलवाट दिसत नाही. त्यामुळे भटके क्वचितच या बाजूला येत असावेत. या टेकडीवरून किल्ल्याच्या दुसऱ्या दरवाजावरील दोन बुरुज आणि आजूबाजूची थोडीफार शिल्लक राहिलेली तटबंदी दिसते. 

पहिल्या दरवाजातुन वर जाणाऱ्या 'वळणदार पायऱ्या'. किल्ले हडसर, ता. जुन्नर, जि. पुणे, महाराष्ट्र. Hadasar Fort, Junnar, Pune, Maharashtra. 

दोन डोंगरांच्या मधील आडव्या तटबंदीवरील 'ध्वजस्तंभ' आणि समोर 'टेकडीवर जाणारी वाट'. किल्ले हडसर. Hadasar Fort, Maharashtra.

आडव्या तटबंदीवरून किल्ल्यावरील दिसणारे दोन बुरुज आणि तटबंदी. किल्ले हडसर, ता. जुन्नर, जि. पुणे, महाराष्ट्र. Hadasar Fort, Junnar, Pune, Maharashtra.

                      पुन्हा मधल्या तटबंदी वरून मागे येऊन या दरवाजाच्या डावीकडून नागमोडी वळणे घेत वर जाणाऱ्या वीसएक पायऱ्या पहिल्या दरवाजावर कोरलेल्या दुसऱ्या दरवाजात येतात. दरवाजात येण्यापूर्वी पायऱ्यांसोबत उजवीकडे सुबक कोरलेली कड्याची धारदार भिंत आणि मागे विस्तीर्ण माणिकडोहाच्या पार्श्वभूमीवर लक्षवेधक दिसणारा त्यावर उंच कोनाडा दुर्गभटक्यांना आकर्षून घेतो. भटक्यांची ही आवडती जागा, तिथे रेंगाळून छायाचित्रात कैद करण्यास भाग पाडतो.  

दुर्ग भटक्यांची आवडती जागा - 'Jewel Of Hadsar Fort'. किल्ले हडसर, ता. जुन्नर, जि. पुणे, महाराष्ट्र. Hadasar Fort, Junnar, Pune, Maharashtra.

                      किल्ल्याचा दुसरा दरवाजाही तिहेरी कमानीत कोरला असून सुंदर भक्कम असा आहे. त्याच्याही आतील बाजूस पहारेकऱ्यांसाठी 'देवड्या' आहेत. इथल्या दोन्ही 'देवड्या' मात्र मोठ्या आणि कलात्मक कोरल्या आहेत. पुढे डावे वळण घेत पायऱ्या चिंचोळ्या कोरीव मार्गातून किल्ल्यावर जातात. २१ डिसेंबर २०२० साली 'सह्याद्री प्रतिष्ठान'च्या वतीने लोकवर्गणीतून इथल्या दोन्ही दरवाजांच्या चौकटींना सुंदर लाकडी दरवाजे बनवण्यात आले. 

किल्ल्याचा 'दुसरा दरवाजा'. किल्ले हडसर, ता. जुन्नर, जि. पुणे, महाराष्ट्र. Hadasar Fort, Junnar, Pune, Maharashtra.

 'दुसरा दरवाजा'. किल्ले हडसर, Hadasar Fort, Maharashtra.

                   इथल्या कोरीव पायऱ्यांची लांबी अंदाजे सहा फूट असावी. वळणदार कोरीव मार्गीकेतील या पायऱ्या चढता उतरताना जोरात पाय आपटल्यास पायरीतून तबल्यातील 'ता' (किंवा 'ना') चे ध्वनी उमटतात. त्यामुळे पायऱ्यांखाली पोकळी असल्याचा भास होतो. वास्तुशास्त्राचा हा दुर्मिळ नमुना 'किल्ले हडसर'वर अनुभवायला मिळतो.

 

दुसऱ्या दरवाजातील 'देवड्या'. किल्ले हडसर, ता. जुन्नर, जि. पुणे, महाराष्ट्र. Hadasar Fort, Junnar, Pune, Maharashtra. 

                     इथली सुंदर कातळ वळणे, कोरीव भिंती, ध्वनी निर्माण करणाऱ्या इथल्या गुढ पायऱ्या, किल्ल्याचे एकावर एक असे कल्पकतेने कोरून काढलेले बोगद्यातील भक्कम गोमुखी दरवाजे, हे सर्व सलग एकाच कातळात घडवले आहेत. त्यासाठी त्यावेळच्या कारागिरांनी कोणतीही उणीव मागे ठेवलेली दिसत नाही. सह्याद्रीच्या दऱ्या डोंगरात शोधल्यास अशा सुंदर किल्ल्याच्या स्थापत्यशास्त्रांची मोजकीच रत्ने असावीत.

                    पायऱ्यांवरून वर आल्यास पूर्वेला किल्ल्याचे विस्तीर्ण पठार दिसते. पठाराच्या मध्यभागी उंच टेकडी दिसते. तो किल्ल्याचा 'बालेकिल्ला' आहे. पठारावरील कातळ सोडल्यास बालेकिल्ला आणि आजूबाजूला 'निलगिरींचे' वृक्ष रोपण केले आहे. चढून आलेल्या पायऱ्यांकडे पठाराचा उतार आहे. उतारावरून वाहून आलेले पावसाचे पाणी पायरीवर येऊ नये म्हणून त्यांच्या वर कातळात कल्पकतेने 'चर' खोदून पाणी कड्यावरून खाली सोडण्याची व्यवस्था दिसते. 

गडमाथ्यावर येणाऱ्या पायऱ्या आणि पाण्यासाठी खोदलेला 'चर'. किल्ले हडसर, ता. जुन्नर, जि. पुणे, महाराष्ट्र. Hadasar Fort, Junnar, Pune, Maharashtra. 

कातळटाकी आणि राजमुद्रा. किल्ले हडसर, महाराष्ट्र. Hadasar Fort, Maharashtra.

                     पायऱ्या चढताच उजव्या बाजूला कातळात आयताकृती छोटं पाण्याचं टाकं खोदलं आहे. त्यातील पाणी पिण्यायोग्य दिसत नाही. त्यासमोर फायबरची 'राजमुद्रा' स्थानापन्न केली आहे. 'राजमुद्रे'मागेच भन्नाट वाऱ्यावर किल्ले हडसरचा 'भगवा' डौलाने फडकताना दिसतो. या टप्प्यावरून दक्षिणेला विस्तीर्ण 'माणिकडोह' जलाशय आणि वायव्येला 'किल्ले निमगिरी' आणि माळशेज घाटाची डोंगररांग तर नैऋत्येला जलाशयाच्या पलीकडे 'किल्ले चावंड' डोळ्यांचे पारणे फेडतात.

गडमाथ्यावर येणाऱ्या पायऱ्या, राजमुद्रा आणि पाण्यासाठी खोदलेला 'चर'. किल्ले हडसर, ता. जुन्नर, जि. पुणे, महाराष्ट्र. Hadasar Fort, Junnar, Pune, Maharashtra.

                     पुढे डाव्या बाजूला कातळ उतारावर किल्ल्यावरील तीन सुंदर तोफा मांडल्या आहेत. त्यांचे तोंड माणिकडोह तलाव आणि माळशेज घाटाच्या दिशेने पश्चिमेच्या दरीत वळवलेले दिसते. त्यातील दोन ओतीव तोफा असून मधली 'मगरमुखी' तोफ आहे. सुबक गाड्यावर मांडलेल्या या तोफांचा दरारा किल्ल्याच्या रुबाबात आणखीन भर घालताना दिसतात.  

किल्ल्यावरील 'तोफा'. किल्ले हडसर, ता. जुन्नर, जि. पुणे, महाराष्ट्र. Hadasar Fort, Junnar, Pune, Maharashtra.

                      या तोफांच्या मागे पठारावर एक मोठा पाण्याचा कातळ हौद खोदलेला दिसतो. त्याला 'कमानी टाकं' म्हणतात. चार वर्षांपूर्वी 'मरहट्टे सह्याद्रीचे' आणि 'शिवाजी ट्रेल' या दुर्गसंवर्धन संस्थेनी या टाकीतील गाळ काढून त्याची सफाई केली. दरम्यान टाकीतील गाळात 'मगरमुखी' तोफ सापडली, ती किल्ल्यावर मांडून ठेवलेल्या तीन तोफांपैकी एक आहे. तसेच वाहून आलेला गाळ टाकीत पुन्हा जाऊ नये म्हणून टाकीच्या सभोवती बांधकामही करून घेतले. सध्या टाकीत बऱ्यापैकी पाणी असून ते स्वच्छ दिसतं.   

'कमानी टाकं'. किल्ले हडसर, ता. जुन्नर, जि. पुणे, महाराष्ट्र. Hadasar Fort, Junnar, Pune, Maharashtra.

                      या टाकीच्या मागे किल्ल्यावरचा सर्वात मोठा गोल आकाराचा 'तलाव' दिसतो. तलावाच्या पश्चिम काठावर एका अज्ञात समाधीचे अवशेष दिसतात. तलावात थोडेफार पाणी शिल्लक आहे. बाकी तो गाळ आणि गवताने भरला आहे. तलावाच्या पूर्व बाजूला पाणी दीर्घकाळ टिकून राहण्यासाठी तलावातच कातळ हौद खोदले आहेत. तलावाच्या पलीकडे पुरातन महादेव मंदिर दिसतं. या मंदिराच्या मागून किल्ल्याच्या उत्तरेला पायवाटेने जाताना हे कातळ हौद स्पष्ट दिसतात.   

गडमाथ्यावरील तळं, समोर बालेकिल्ल्याची टेकडी आणि उजवीकडे महादेव मंदिर. किल्ले हडसर, पुणे, महाराष्ट्र. Hadasar Fort, Pune, Maharashtra.

 

गडमाथ्यावरील तळ्यात खोदलेले 'कातळ हौद'. किल्ले हडसर, ता. जुन्नर, जि. पुणे, महाराष्ट्र. Hadasar Fort, Junnar, Pune, Maharashtra.

                        किल्ल्याच्या मध्यावर असलेल्या बालेकिल्ल्याच्या उंच टेकडीवर तटबंदी दिसत नाही. 

                    पुढे कमरे इतक्या पाषाणी चौथर्‍यावर पुरातन महादेव मंदिर असून मंदिरासमोर सुबक नंदी आहे. मंदिराला गर्भगृह आणि मंडप आहेत. दोन्हीवर सुबक दगडी कळस असून गर्भगृहाचा कळस तुलनेने मोठा उंच आहे. मंदिराच्या चौकटीवर मध्यभागी 'गणेश' तर उंबऱ्यावर 'कीर्तीमुख' कोरले आहे. आत मंडपात समोर दोन्ही बाजूला अष्ट पाकळ्यांच्या नक्षीदार दिवळ्या आहेत. त्यापैकी उजव्या दिवळीत पाषणात कोरलेली श्री गणेशाची मूर्ती आहे. हा सिंदूर चर्चित गणेश इतका सुंदर आणि सुबक आहे की, नजर जाताच त्याच्या चरणी मन लिन होऊन जाते. तर उजवीकडील दिवळीत मारुतीची मूर्ती दिसते. तोही सिंदूर चर्चित सुंदर असून विशेष म्हणजे त्याला 'मिश्या' आणि डोक्यावर 'टोप' कोरला आहे. मारुतीच्या मूर्ती समोर भिंतीतील दिवळीत श्री विष्णूवाहन गरुडाचीही सुंदर मूर्ती हात जोडून आणि उड्डाण घेण्याच्या तयारीत दिसते.  

महादेव मंदिर. किल्ले हडसर, ता. जुन्नर, जि. पुणे, महाराष्ट्र. Hadasar Fort, Junnar, Pune, Maharashtra.

 

महादेव मंदिरातील सुबक गणेश मूर्ती आणि गाभाऱ्यात शिवपिंडी. किल्ले हडसर, ता. जुन्नर, जि. पुणे, महाराष्ट्र. Hadasar Fort, Junnar, Pune, Maharashtra.

 

श्री हनुमान मूर्ती. महादेव मंदिर. किल्ले हडसर Hadasar Fort.

श्री गरुड मूर्ती. महादेव मंदिर. किल्ले हडसर Hadasar Fort.

श्री  महादेव. किल्ले हडसर,  Hadasar Fort.

                     मंदिराच्या गर्भगृहाची चौकट ठेंगणी असून त्याच्या चौकटीवरही गणेश आणि खाली उंबऱ्यावर कीर्तीमुख कोरले आहे. गाभाऱ्यात श्री महादेवाची सुंदर रेखीव शिवपिंडी दिसते. वाहिलेल्या ताज्या फुलांवरून या अपरिचित ठिकाणी इथल्या देवतांची नित्य पूजा होताना दिसते. महाशिवरात्रीत इथे उत्सव भरतो. या ठिकाणी शिर्डीहून गडभेटीस आलेले तिघे दुर्ग भटके आम्हाला भेटले. 

                        मंदिराच्या पुढे दक्षिणेकडे वाढलेल्या गवतात किल्ल्यावरील उध्वस्त वाड्यांचे अवशेष दिसतात. त्यापुढे पूर्वेला हडसर गावातून कडा चढून येणारी 'खुंटीची वाट' आहे. इथेच किल्ल्याच्या पूर्वेचा बुरुज आणि त्याच्या आजूबाजूची तटबंदी दिसते. जवळच गडमाथ्यावरील दुसरे लहान तळे आणि जमिनीच्या कातळावर खोदलेले पाण्याचे हौद दिसतात. त्यापुढे पठारावर शेंदूर लावलेली मारुतीची मूर्ती उघड्यावर दिसते. 

वाड्याचे अवशेष. किल्ले हडसर, महाराष्ट्र. Hadasar Fort, Maharashtra.

 

श्री हनुमान मूर्ती. महादेव मंदिर. किल्ले हडसर Hadasar Fort.

पाषाणाचे भांडे. किल्ले हडसर. Hadasar Fort, Maharashtra.

                       किल्ल्याच्या उत्तर पूर्वेला एक सुबक गुहा कोरली आहे. आत चौथर्‍यावर एका अनामिक देवीचे भग्न अवशेष दिसतात. बालेकिल्ल्याच्या टेकडीला वळसा मारत पुढे उत्तरेकडे गेल्यास पाऊलवाटेवर एक सुंदर अष्टकोनी पाषाणाचे भांडे दिसते.

  

देवीचे मंदिर. किल्ले हडसर, ता. जुन्नर, जि. पुणे, महाराष्ट्र. Hadasar Fort, Junnar, Pune, Maharashtra.

                      पुन्हा उत्तरेकडून पश्चिमेकडे वळसा मारून चढून आलेल्या  पायऱ्यांकडे येताना पाऊलवाटेवर जमिनीच्या सपाटीवरून सहजासहजी दिसणार नाही असा भूअंतर्गत खोल 'चर' आहे. जवळ गेल्यास त्यात कोणी अपघाती पडू नये म्हणून सभोवती दगड मांडलेले दिसतात. किल्ल्याच्या पश्चिमेकडील तीव्र उताराकडून तिथे आत जाता येते. वळणदार खोदलेल्या या चरातून आत आल्यास सुरुवातीची चौकट दिसते. चौकट ओलांडून समोर आणि डावी उजवीकडे अशा तीन आयताकृती गुहा खोदलेल्या दिसतात. 

'धान्य कोठार' आणि छताजवळ 'दगडी खुंट्या'. किल्ले हडसर, पुणे, महाराष्ट्र. Hadasar Fort.

                   तीनही गुहा प्रमाणबद्ध असून त्यांच्या आत आणखीन खोल्या खोदून त्यांचा जमिनीखाली विस्तार केलेला दिसतो. आत अंधार असल्यामुळे प्रत्येक खोलीच्या शेवटपर्यंत जाता आले नाही. हे किल्ल्याचे 'धान्य कोठार' आहे. यांना किल्ल्याची 'लेणी'ही म्हणतात. वरून उघड्या कोठारात पडणारे पावसाचे पाणी वाहून जाण्यासाठी आत येण्याच्या वाटेवरच लहान चर खोदून, पाणी किल्ल्याच्या पश्चिम उतारावरून बाहेर सोडलेले दिसते. तसेच कोठारात वरून पावसाचे पाणी पडू नये यासाठी खबरदारी म्हणून कोठारावर पूर्वी छप्पर असावे. कोठाराच्या छताजवळ आधार देणाऱ्या दगडी 'खुंट्या' दिसतात. त्यातील काही खुंट्या अजूनही अस्तित्व टिकवून आहेत. किल्ल्याच्या पश्चिम उतारावर एका बाजूला जमिनीखाली खोदलेली ही विस्तीर्ण धान्य कोठारे जमिनीवरून सहसा दिसत नाहीत. ही अप्रतिम शिल्पकाला नक्कीच पाहण्यासारखी आहे.   

'धान्य कोठाराचा मार्ग'. किल्ले हडसर, ता. जुन्नर, जि. पुणे, महाराष्ट्र. Hadasar Fort, Junnar, Pune, Maharashtra.

'धान्य कोठाराचा मार्ग' आणि पाण्यासाठी 'चर'. किल्ले हडसर, पुणे, महाराष्ट्र. Hadasar Fort, Maharashtra.

  

'धान्य कोठार' आणि छताजवळ 'दगडी खुंट्या' . किल्ले हडसर, ता. जुन्नर, जि. पुणे, महाराष्ट्र. Hadasar Fort, Pune, Maharashtra.

'धान्य कोठार'. किल्ले हडसर, ता. जुन्नर, जि. पुणे, महाराष्ट्र. Hadasar Fort.

'धान्य कोठारातील खोल्या'. किल्ले हडसर, महाराष्ट्र. Hadasar Fort.

                     १४८३ साली निजामशाहीचा सरदार 'मलिक अहमद' यानं प्राचीन जुन्नर बाजारपेठ काबीज करून 'किल्ले हडसर' सोबत आजूबाजूचे किल्ले ताब्यात घेतले. 

                     १६३७ ला निजामशाहीत असताना मुघलांशी झालेल्या तहात शहाजीराजांनी पाच किल्ल्यांपैकी 'किल्ले हडसर' मोघलांना दिला होता.

                    स्वराज्य निर्मितीनंतर १६६५ च्या पुरंदर तहात मुघलांकडे गेलेले किल्ले परत मिळवण्यासाठी शिवछत्रपतींनी मोहीम हाती घेतली. १६७१-७२ मध्ये साल्हेरचा किल्ला जिंकल्यानंतर, तो परत मिळवण्यासाठी इख्लासखानच्या नेतृत्वाखाली मुघल सैन्याने साल्हेरला वेढा घातला. त्याला प्रत्युत्तर म्हणून साल्हेर जवळ मराठा सैन्याने मुघलांना खुल्या मैदानात समोरासमोर टक्कर दिली. युद्धातील निर्णयक विजयानंतर अजिंक्य ठरलेल्या मराठा सैन्याने त्यानंतर जुन्नर जवळील किल्ले निमगिरी, चावंड, जीवधन, हरिश्चंद्रगड, सोबतच 'किल्ले हडसर' जिंकून घेतला.

                     छत्रपतींच्या निधनानंतर पुन्हा तो मुघलांकडे गेला आणि १७४८ ला पेशवाईत पुन्हा मराठ्यांकडे आला. २५ एप्रिल १८१८ रोजी तो इंग्रजांच्या ताब्यात गेला. त्यानंतर इंग्रजांनी किल्ल्याच्या वाटा सुरुंग लावून उध्वस्त केल्या. 

'माणिकडोह धरण', पलीकडे 'किल्ले शिवनेरी'. किल्ले हडसर, ता. जुन्नर, जि. पुणे, महाराष्ट्र. Hadasar Fort, Maharashtra.

                   'किल्ले हडसर'च्या पायथ्याला पेठेच्या वाडीत 'पवार खानावळ' आहे. घरगुती आहे. पण  येणाऱ्या भटक्यांच्या जेवणाची तसेच गरज पडल्यास राहण्याचीही सोय होते.

                किल्ल्याचा एकूण आकार त्रिकोणी आहे. किल्ल्याच्या माथ्यावर भटकंतीसाठी दोन तास पुरतात. किल्ल्यावर असलेले प्रचंड मोठे भूअंतर्गत धान्य कोठार, पाण्याची तळी आणि खोदलेले हौद यावरून किल्ल्यावर त्यावेळी मोठा राबता असावा. महाराष्ट्राच्या विशाल पावन भूमीवर सातवाहनानंतर ज्या ज्या राजवटी इथे राज्य करून गेल्या त्यांच्या या साक्षीदाराला एकदा नक्कीच भेटले पाहिजे..

                                          || श्री कृष्णार्पणमस्तु ||

येथे - जयवंत जाधव

'किल्ले कर्नाळा' - ता. पनवेल जि. रायगड, महाराष्ट्र. 'Karnala Fort', Panvel, Dist. Raigad, Maharashtra.

                       रोजच्या धावपळीतून थोडी मोकळीक मिळाली की, दूर निवांत निसर्गाच्या सानिध्यात जाण्यास सर्वजण उत्सुक असतात. पण सर्वांनाच हा योग जुळतो असे नाही. याबाबत मुंबई ठाण्यापासून जवळच रायगड जिल्ह्यातील पनवेलबद्दल सांगायचे तर, पनवेल हे घाटमाथ्यावरून बोरघाट (लोणावळा) उतरून मुंबईकडे आणि तळकोकणातून गोवा महामार्गावरून मुंबईत प्रवेश करण्याचे दक्षिणेचे मुख्य प्रवेशद्वार. देशाची आर्थिक राजधानी मुंबईच्या उंबरठ्यावर आणि भौगोलिक दृष्ट्या सह्याद्रीच्या धारेतील माथेरान, कर्जत, लोणावळा अशा निसर्गरम्य डोंगररांगेंच्या जवळचे ठिकाण. 

                        माथेरान रांगेतील विकटगड, चंदेरी, सोंडाई, कर्नाळा, ईर्शाळ, प्रबळगड, कलावंतीण तर कर्जत डोंगररांगेतील कोथळीगड, भिवगड, ढाकबहिरी तसेच माणिकगड, सांकशी असे अनेक गिरीदुर्ग पनवेलच्या अगदी जवळच म्हणता येतील. चढाईच्या श्रेणीत यातील काही मध्यम, काही अवघड तर काही धडकी भरवणारे अत्यंत अवघड आणि प्रसंगी जीवावर बेतणारे असेही आहेत. यातील चंदेरी, ढाकबहिरी वगळता इतर सर्व गिरीदुर्गांची चढाई आजपर्यंत पत्नी आणि मुलांसमवेत केली. त्यांचे भन्नाट अनुभव लिहिण्याचा योगही त्या त्या वेळी आला. त्या आठवणी नक्कीच विसरता येणार नाहीत. विशेष म्हणजे यातील काही गिरीदुर्ग हे अगदी पनवेल रेल्वे स्टेशनवरूनही दिसतात. आणि हे सर्वच येणाऱ्या डोंगरभटक्यांना चढाईचे आव्हान देतात. 

                    त्यापैकी 'किल्ले कर्नाळा' हा पनवेल तालुक्याच्या दक्षिणेला १५ किमीवर, माथेरान डोंगररांगेच्या निसर्गरम्य गर्द झाडीत आणि पर्यटनाच्या बाबतीत अग्रगण्य असा गिरिदुर्ग म्हणता येईल. पनवेल सोडल्यास 'पळस्पे' फाट्यावर उजवा वळसा घेऊन मुंबई गोवा राष्ट्रीय महामार्गावरून 'पेण'ला जाताना आजूबाजूचे राखीव आणि संवर्धित अभयारण्य पर्यटकांना चांगलेच परिचित आहे. या जंगलाच्या मध्यावर डावीकडे डोंगरावर हा विशिष्ट आकाराचा सुळका लक्ष वेधून घेतो. इतिहासाच्या प्राचीन आठवणी सांभाळत समुद्र सपाटीपासून २५०० फूट उंच आणि त्यावर त्याचा अंदाजे १८० फुट उंच अंगठ्याच्या आकाराचा कातळ सुळका (Thumbs Up) एखाद्या स्थितप्रज्ञासारखा उभा आहे. 

                  बरेच पर्यटक इथून जाता येताना आजूबाजूच्या ढाब्यावर चहापाण्यासाठी थांबतात. घाईत असल्यामुळे त्यांना या ठिकाणास भेट देता येत नाही. पण इथे येणाऱ्या पर्यटकांसाठी 'पेण'कडे जाणा-येणाऱ्या एसटी बससाठी विनंती थांबाही आहे. मुंबई ठाण्यापासून जवळच आणि किल्ल्यास अभयारण्याची जोड मिळाल्याने बऱ्याच शैक्षणिक सहली निसर्ग अभ्यासा सोबत इतिहासाची ओळख करून घेण्याच्या निमित्ताने इथे येताना दिसतात. स्वतःचे वाहन असल्यास पनवेलहून अवघ्या अर्ध्या तासात हे ठिकाण गाठता येते. आमच्या राहत्या पनवेल तालुक्यातच हा असल्याने आजपर्यंत बऱ्याच वेळा आमची या गिरीदुर्गास भेट झाली आहे. त्यानेच आम्हाला डोंगरी किल्ले आणि भटकंतीचं बाळकडू दिलं असं आम्ही मानतो.

'किल्ले कर्नाळा' - 'लिंगोबाचा डोंगर' सुळका, किल्ले कर्नाळा, ता. पनवेल, रायगड, महाराष्ट्र. Karnala Fort Pinnacle, Karnala Fort, Raigad, Maharashtra.

                      जानेवारी २०२६ ला मुंबईच्या एल्फिस्टनला राहणारा मित्र विजय केळकर सोबत पुन्हा एकदा किल्ले कर्नाळ्यास भेट दिली. पनवेलहून किल्ल्याच्या अलीकडे ५ कीमी पायथ्याच्या 'शिरढोण' गावापासूनच या जंगलाची सुरुवात होते. त्यापुढे गर्द झाडांमधून जाणाऱ्या रस्त्यावर लाल, काळ्या तोंडाची माकडे आणि वानरांचा वावर दिसू लागतो. महामार्गावर जंगलाच्या मध्यावर डावीकडे 'कर्नाळा पक्षी अभयारण्याची कमान दिसते. अभयारण्यास भेट देणाऱ्या पर्यटकांसाठी इथे रु.६० आणि मुलांसाठी ३० रु. प्रवेश शुल्क, तर त्यांच्या वाहनांसाठी वेगळे पार्किंग शुल्क आकारले जाते. किल्ल्यावर जाणाऱ्या पर्यटकांनी सोबत आणलेल्या प्लास्टिक पाण्याच्या बाटल्यांसाठी गेटजवळ प्रत्येक बाटलीमागे २० रुपये ठेव (Deposit) घेतले जाते. परत येताना त्या रिकाम्या बाटल्या दाखवल्यास घेतलेली रक्कम परत दिली जाते.

                       १२ चौरस किमी पेक्षाही जास्त विस्तारलेल्या या अभयारण्यात जवळजवळ २०० पक्ष्यांच्या जाती आणि प्रजाती वावरताना आढळतातत. त्यात मलबार ट्रोगॉन, राखट धनेश यांच्या बरोबर मोर, खंड्या (Kingfisher), भारद्वाज, सुतारपक्षी, मैना असे बरेच पक्षी तर माकड, ससा, रानडुक्कर, मुंगूस, साप, घोरपड असे प्राणी जंगलात आहेत. किल्ल्यावर जाणाऱ्या पायवाटे सोबतच हरियाळ, गारमाळ, मोरटाका, ताडंबा अशा राखीव निसर्ग वाटांवरूनही इथल्या पक्षी आणि प्राण्यांचे अवलोकन करता येते. विशेषता ऑक्टोबर ते फेब्रुवारी या हिवाळी महिन्यात स्थलांतर करून येणारे दुर्मिळ आणि सहसा इतरत्र न दिसणारे पक्षीही इथे दिसतात. सकाळी ६.३० ते ८.०० या शांत वेळेत इथे पक्षांची विशेष लगबग असते. यासाठी दूर दूरचे पक्षी निरीक्षक, अभ्यासक आणि निसर्गप्रेमी आपली दुर्बीण आणि कॅमेऱ्यांसोबत पहाटेच या जंगलात हजेरी लावताना दिसतात. 

कर्नाळा पक्षी अभयारण्य. Karnala Bird Sanctuary 

कर्नाळा पक्षी अभयारण्य. Karnala Bird Sanctuary 

                     कर्नाळ्याच्या पायथ्याचे 'कल्हे' गावातील महिला बचतगट इथे येणाऱ्या पर्यटकांसाठी माफक दरात दुपारचे शाकाहारी आणि मांसाहारी जेवण तसेच नाश्त्याची उत्तम सोय करताना दिसतात. या हॉटेलच्या डाव्या बाजूने पायवाट किल्ल्यावर जाते. 

 

'कल्हे' गावातील महिला 'बचत गटाचे हॉटेल'. Karnala Fort, Raigad, Maharashtra.

'पायवाट'. किल्ले कर्नाळा, रायगड, महाराष्ट्र.

                      पायथा ते किल्ल्याचा दक्षिणेकडील शेवटचा टेहळणी बुरुज इथपर्यंत तीन टप्प्यात जाणारी ही पाऊलवाट जवळ जवळ दोन तास दमछाक करते. पाऊलवाटेचा पहिलाच टप्पा मोठमोठे दगड धोंडे ओलांडत तीव्र चढाने आणि वाटेत येणाऱ्या झाडांच्या आडव्या मुळ्यांमधून जाते. सध्या वनविभागाने वाटेवर आडव्या येणाऱ्या ओढ्यांच्या ठिकाणी पायऱ्यांसाठी दगड रचून त्यावर लोखंडी जाळ्या बसविल्या आहेत. पावसात वाहून येणारी माती, गाळ या दगडांमध्ये जमून त्या पायऱ्या पुढे पक्क्या होतील. हा पाऊण तासाचा टप्पा दमवणारा असला तरी गर्द झाडांमुळे गारवा देतो. या वाटेवर झाडांच्या आडव्या मुळ्या आणि झाडांवर चढलेल्या वर्षानुवर्षाच्या वेली चांगल्याच फोफावलेल्या असून लक्ष वेधून घेतात. वाटेवर ठीक ठिकाणी वनविभागाने पर्यटकांना बसण्यासाठी बाकडे आणि शेडची व्यवस्थाही केली आहे.  

'पायवाट'. किल्ले कर्नाळा, रायगड, महाराष्ट्र. Karnala Fort, Maharashtra.

 

                                                        या टप्प्यानंतर पाऊलवाट उजवीकडे वळून डोंगरसोंडेवर येते. या वळणावर पलीकडून रसायनीच्या 'पोसरी' गावातून डोंगर चढून येणारी एक पाऊलवाट किल्ल्याकडे जाणाऱ्या वाटेला मिळते. पण ती फारशी प्रचलित नाही. या डोंगरसोंडे पुढील दुसरी टेकडी ओलांडत वाट पुढच्या डोंगरसोंडेवर येते. इथून समोर दूर डोंगरावर किल्ले कर्नाळ्याची तटबंदी आणि त्याचा नयनरम्य सुळका नजरेस पडतो. 

पोसरी गावातून येणारी आणि उजवीकडे वळून डोंगर सोंडेवर जाणारी पाऊलवाट.

                                  पुढे वाट गर्द झाडीत घुसते आणि अर्ध्या तासानंतर  'श्री कर्नाई' मातेच्या घुमटी जवळ येते. घुमटीत चौथर्‍यावर 'कर्णाई' मातेची सिंहारुढ सुंदर मूर्ती आहे. समोरच दमून आलेल्या पर्यटकांना बसण्यासाठी शेड आणि बाकड्यांची व्यवस्था आहे. 

डोंगर सोंडेवरुन - किल्ले 'कर्नाळा सुळका'. 'Karnala Pinnacle', Karnala Fort, Raigad, Maharashtra.

श्री 'कर्णाई माता' मंदिर. किल्ले कर्नाळा, ता. पनवेल, रायगड, महाराष्ट्र. Karnala Fort, Raigad, Maharashtra.

श्री 'कर्णाई माता' मंदिर. किल्ले कर्नाळा. Raigad, Maharashtra.

                      पुढे दगड धोंड्यातून चढत पाऊलवाट किल्ल्याच्या तटबंदीत येते. पूर्वी इथे किल्ल्याचा दरवाजा असावा. या दरवाजाचे दोन्ही चौकटीचे अवशेष वगळता तो उध्वस्त झालेला दिसतो. पुढे नागमोडी वळणे घेत येणारी वाट किल्ल्याच्या उत्तर पायथ्याशी असलेल्या सपाटीवर येते. इथून किल्ल्याचा मुख्य भाग सुरू होतो.

                          पुढची वाट कातळ उतारावरून किल्ल्याच्या दुसऱ्या दरवाजातून वर येते. दरवाजासमोर जेमतेम अरुंद वाट आणि उजव्या बाजूस खोल दरी दिसते. नजीकच्या काळात या दरवाजासमोर दगडी पायऱ्या रचल्या आहेत. पर्यटकांच्या सुरक्षिततेसाठी रेलिंगही बसविले आहे. दहा-बारा वर्षांपूर्वी इथे या दोन्ही गोष्टी नव्हत्या. त्यामुळे या टप्प्याची चढाई साहसी आणि पावसाळ्यात विशेषतः कातळावरील शेवाळ्यामुळे धोकादायक वाटायची. आजही पावसाळ्यात या टप्प्यावर नवख्यांनी विशेष खबरदारी घ्यावी. 

'किल्ले कर्नाळा', ता. पनवेल, रायगड, महाराष्ट्र. Karnala Fort, Panvel, Raigad, Maharashtra.

किल्ल्याचा 'पहिला दरवाजा'. किल्ले कर्नाळा, ता. पनवेल, रायगड, महाराष्ट्र. Karnala Fort, Panvel, Raigad, Maharashtra.

'दुसरा दरवाजा'. किल्ले कर्नाळा. Karnala Fort.

                      किल्ल्याचा हा दुसरा दरवाजा मोडकळीस आला असून त्याला लोखंडी खांबांचा आधार दिला आहे. या दरवाजाच्या उजव्या बाजूला किल्ल्याचा बुरुज आणि चौकटीच्या बाजूला कोरलेला 'व्याल' स्पष्ट दिसतो. डाव्या बाजूची तटबंदी झाडांच्या मुळ्यांनी पोखरली असल्याने इथला 'व्याल' निखळला असावा.

  

'दुसरा दरवाजा'. किल्ले कर्नाळा, ता. पनवेल, रायगड, महाराष्ट्र. Karnala Fort, Panvel, Raigad, Maharashtra.

सुळक्याखाली गवतात पूर्वेचे 'बुरुज आणि तटबंदी'.

                       दरवाजातून डावा वळसा घेत, उध्वस्त पायऱ्या चढून वाट किल्ल्याच्या पुढच्या तटबंदीतील तिसऱ्या 'गोमुखी' दरवाजात येते. 

             तर उजवीकडे कातळ सुळक्याखाली किल्ल्याची पश्चिम तटबंदी, तटबंदीतील बुरुज आणि खाली दरी दिसते. इथे वाढलेल्या गवतामुळे जमिनीलगतच्या तटबंदीपुढील धोकादायक दरीचा अंदाज येत नाही. त्यामुळे भटके आणि पर्यटक या बाजूला सहसा फिरकत नाहीत. अपघात होऊ नये म्हणून उजवीकडील ही बाजू बंद ठेवली आहे. 

  

तिसरा  'गोमुखी' दरवाजा. किल्ले कर्नाळा, ता. पनवेल, रायगड, महाराष्ट्र. Karnala Fort, Panvel, Raigad, Maharashtra.

                     डाव्या बाजूच्या गोमुखी दरवाजासमोर फारच कमी जागा ठेवली आहे. तसेच या जागेस उतार दिल्यामुळे बाहेरून शत्रूला फार हालचाल करता येत नाही. हा दरवाजा बऱ्यापैकी शाबूत असून कोरीव कमानदार आहे. याच्या चौकटीला टोकदार खिळ्यांचे सुंदर लाकडी दरवाजे नव्याने बसविले आहेत. 

                     या दरवाजाच्या भुई अंतर्गत चिंचोळ्या पायऱ्या चढून वर आल्यास किल्ल्याच्या सपाटीवर येता येते. दरवाजावरून तोफमाऱ्यासाठी तटबंदीत दिवळ्या ठेवलेल्या दिसतात. या माचीवर भगवा फडकताना दिसतो. किल्ल्यात प्रवेश करण्याचा हा एकमेव उत्तरेकडील दरवाजा किल्ल्याचे बलस्थान असून, किल्ल्याची शोभा वाढवताना दिसतो.  

'तिसरा दरवाजा'. किल्ले कर्नाळा.

'भुई अंतर्गत पायऱ्या'. तिसरा दरवाजा, किल्ले कर्नाळा.

तिसऱ्या दरवाजातून वर येणाऱ्या 'भुई अंतर्गत पायऱ्या'. किल्ले कर्नाळा, ता. पनवेल, रायगड, महाराष्ट्र. Karnala Fort, Panvel, Raigad, Maharashtra.

तिसऱ्या दरवाजातुन दिसणारे किल्ल्यावर येणारे 'उत्तरेकडील पायवाटेचे टप्पे'. किल्ले कर्नाळा, ता. पनवेल, रायगड, महाराष्ट्र. Karnala Fort, Panvel, Raigad, Maharashtra.

तिसऱ्या दरवाजातुन - 'डावीकडे धान्य कोठार आणि सुळका'. किल्ले कर्नाळा, ता. पनवेल, रायगड, महाराष्ट्र. Karnala Fort, Panvel, Raigad, Maharashtra.

                       समोर किल्ल्याच्या पठारावर डावीकडे छप्पर नसलेले वाड्याचे अवशेष आहेत. कदाचित ते धान्य कोठार असावे. पूर्वी आमच्या अनेक भेटीत या वाड्याजवळ एक भली मोठी शिवपिंडी दिसायची. पण आता ती दिसत नाही. वाड्यासमोर आणखीन दुसऱ्या वाड्याचे अवशेष दिसतात. याच्या पलीकडे किल्ल्याच्या पूर्व कड्याची तटबंदी दिसते.  

कातळ टाक्यांकडे जाणारी 'उध्वस्त तटबंदीतून वाट'.

Karnala Fort, Panvel, Raigad, Maharashtra.

                        यानंतर उजवीकडे किल्ल्याच्या पश्चिम कड्यावर भटक्यांना आकर्षित करणारा आणि गिर्यारोहकांना नेहमीच आव्हान देणारा किल्ले कर्नाळ्याचा प्रचंड कातळ सुळका दिसतो. सुळक्याच्या पायथ्याला कातळात टाक्या खोदल्या आहेत. पूर्वी या टाक्यांकडे येण्यासाठी तटबंदीतून वाट असावी. टाक्या शत्रूच्या हल्ल्यापासून तटबंदीने सुरक्षित केल्या असाव्यात. आता ती उध्वस्त दिसते. सुळक्यावरून ओघळून खाली येणारे पावसाचे पाणी या टाक्यांमध्ये जमा होते. काही टाक्या इतक्या प्रशस्त मोठ्या आहेत की त्यांना वरच्या सुळक्याला आधार देणारे कातळखांब ठेवले आहेत. सुळक्यावर चढाई करण्यासाठी मात्र प्रस्तरारोहण साहित्य आणि ती कला अवगत असणे गरजेचे आहे.  

सुळक्याच्या पायथ्याच्या 'खोदीव कातळ टाक्या'. किल्ले कर्नाळा, Karnala Fort.

सुळक्याच्या पायथ्याच्या 'खोदीव कातळ टाक्या'. किल्ले कर्नाळा, Karnala Fort.

सुळक्याच्या पश्चिमेकडील 'खोदीव कातळ टाक्या' आणि खाली 'मुंबई गोवा महामार्ग'. किल्ले कर्नाळा, Karnala Fort. Maharashtra.

                       सुळक्याच्या उत्तरेला मध्यावर मधमाशांचा वर्षानुवर्षांचा अधिवास आहे. पर्यटकांनी फार गोंगाट केल्यास अथवा तिथे आजूबाजूला आग पेटविल्यास मधमाशांनी हल्ला केल्याच्या घटना आजवर झाल्या आहेत. त्यामुळे या ठिकाणी योग्य ती खबरदारी घ्यावी. 

                  दुर्गमहर्षी गो. नी. दांडेकर यांची 'जैत रे जैत' ही कादंबरी इथल्या मधमाशांच्या पोळ्यावर आधारित आहे. पुढे या कादंबरीवरच 'जैत रे जैत' या मराठी चित्रपटाची निर्मिती झाली. चित्रपटात मधमाशांचे पोळे, पोळ्याची राणीमाशी, चिंधी, नाम्या आणि लिंगोबाचा डोंगर यांच्याभोवती पूर्ण चित्रपटाचे कथानक फिरते. चित्रपटातील प्रसिद्ध  'लिंगोबाचा डोंगर' म्हणजेच 'किल्ले कर्नाळा'. कै स्मिता पाटील आणि डॉ. मोहन आगाशे या कलाकारांनी या चित्रपटात ताकदीने भूमिका साकारल्या. चित्रपटातील चिंधीच्या अविस्मरणीय भूमिकेमुळे १९७८ ला कै. स्मिता पाटील यांना पहिले 'राष्ट्रीय फिल्म पारितोषिक' (National Film award) देण्यात आले. तर कथानकातील सावळ्या आदिवासी 'नाम्या'च्या भूमिकेसाठी, गोऱ्या गोमट्या डॉ. मोहन आगाशें'ना चित्रीकरण दरम्यान उन्हात उभे केले जात असे. ही माहिती काही वर्षांपूर्वी माझ्या सासूबाईंनी गप्पांच्या ओघात दिली होती. असो..         

                        सुळक्याच्या दक्षिणेकडे काही पायऱ्या उतरल्यास किल्ल्याचा चौथा दरवाजा दिसतो. त्याच्या उजव्या बाजूस पहारेकऱ्यांची सुंदर देवडी आहे. पण सध्या ती जीर्ण दिसते. दरवाजासमोरच तीव्र उतार असून त्यापलीकडे तटबंदीने संरक्षित केलेला कातळ बुरुज दिसतो. समोरच्या त्या बुरुजापर्यंत पोहोचण्यासाठी मध्ये दगडी भिंतीचा पूल बनविला आहे. काही पायऱ्या चढून वर आल्यास या पुढच्या बुरुजावर जमिनीच्या कातळात आयताकृती पाण्याचा हौद खोदलेला दिसतो. या हौदाजवळून दक्षिणेकडील पुढच्या बुरुजावर जाण्यासाठी जमिनीखाली पायऱ्या बनविल्या आहेत. या पायऱ्यांची रचना सुंदर बघण्यासारखी आहे. 

दक्षिणेकडील 'चौथ्या दरवाजाकडे'. किल्ले कर्नाळा, Karnala Fort. Maharashtra.

दक्षिणेकडील 'चौथा दरवाजा'. किल्ले कर्नाळा, Karnala Fort. Maharashtra.

बाहेरून - दक्षिणेकडील चौथा दरवाजा आणि तटबंदी. किल्ले कर्नाळा, Karnala Fort, Panvel, Raigad, Maharashtra.

तटबंदीने संरक्षित केलेला 'दक्षिणेकडील बुरुज'. किल्ले कर्नाळा, Karnala Fort, Panvel, Raigad, Maharashtra.

                         किल्ल्याच्या दक्षिणेकडील या पाचव्या आणि शेवटच्या दरवाजाची रचनाही विशेष सुंदर आहे. दरवाजाच्या चौकटीवर घडीव दगडांची सुंदर कमान असून चौकटीच्या दोन्ही बाजूला शक्तीची प्रतीके 'शरभ' शिल्पे कोरली आहेत. दरवाजा ओलांडून पायऱ्या उतरून आल्यास समोर किल्ल्याच्या पुढच्या दक्षिण बुरुजावर जाता येते.

                       किल्ल्याच्या दक्षिणेकडील या दोन उंच नैसर्गिक टेकड्या वर टोकाला सपाट तासून, तटबंदीने संरक्षित करून अगदी अप्रतिम आणि कल्पकतेने किल्ल्यास जोडले आहेत. सध्या इथल्या तटबंदीचा बराचसा भाग ढासळलेला दिसतो. किल्ल्याच्या या बुरुजावरून उत्तरेला मलंगगड, पूर्वेला प्रबळगड,  इरशाळगड, अग्नेयेला माणिकगड, दक्षिणेला सांकशी, सागरगड यांच्या सोबतच मुंबई गोवा राष्ट्रीय महामार्ग अप्रतिम दिसतात.  

दक्षिण बुरुजावरील 'कातळटाकी'. किल्ले कर्नाळा, Karnala Fort, Maharashtra.

दक्षिणेकडील दुसऱ्या बुरुजावर जाणारा दरवाजा - 'अंतर्गत पायऱ्या'. किल्ले कर्नाळा, Karnala Fort, Maharashtra. 

दक्षिणेकडील दुसऱ्या बुरुजावर येणार 'पाचवा दरवाजा'. किल्ले कर्नाळा, ता. पनवेल, रायगड, महाराष्ट्र. Karnala Fort Pinnacle, Karnala Fort, Raigad, Maharashtra.

                      पर्यटन आणि जैवविविधतेच्या बाबतीत अग्रस्थानी असणाऱ्या या किल्ल्याने इतिहासातही मोलाची भूमिका निभावली. तेराव्या शतकात देवगिरीच्या यादवांचे आणि पुढील काळात गुजरातच्या सुलतानाचे उत्तर कोकणातील एक प्रांत मुख्यालय या किल्ल्यावर होते. यादवांच्या काळात बांधलेला हा किल्ला १५४० ला अहमदनगरच्या निजामाने गुजरातच्या सुलतानाकडून जिंकून घेतला. त्यामुळे चिडलेल्या सुलतानाने पोर्तुगीज सैन्याच्या मदतीने किल्ला परत जिंकून घेतला. त्यानंतर किल्ल्याच्या रक्षणाची जबाबदारी त्याने पोर्तुगीजांवर सोपवून तो पुन्हा गुजरातला गेला. पण पोर्तुगीजांच्या ताब्यातील या किल्ल्यावर निजामाने पुन्हा पुन्हा हल्ले सुरूच ठेवले. त्यामुळे कंटाळून पोर्तुगीज कप्तान 'डी मेन्जेस' याने 'किल्ले कर्नाळा' आणि बाजूचा 'किल्ले सांकशी' निजामाकडून विकत घेतले. पुढे कधीकाळी हा करार तुटला आणि 'किल्ले कर्नाळा' निजामाने पुन्हा आपल्या ताब्यात घेतला. १६३६ पर्यंत निजामाच्या ताब्यात असलेला हा किल्ला नंतर आदिलशहाच्या ताब्यात आला. 

                         १६५७ मध्ये कोकण स्वारीत कल्याण, भिवंडी सोबत शिवछत्रपतींनी किल्ले कर्नाळा स्वराज्यात सामील करून घेतला. त्यानंतर १६६५ च्या पुरंदर तहात किल्ले कर्नाळा औरंगजेबास द्यावा लागला. तहात दिलेले हे किल्ले पुढील काळात छत्रपतींनी जिंकून घेतले. पुढे पेशवाई लयास जाऊन दुसऱ्या बाजीरावांच्या कालखंडात मे १८०३ मध्ये कर्नाळ्याचा ताबा इंग्रजांकडे आला. १८१८ पर्यंत किल्ले कर्नाळ्यावर वहिवाट होती. तसेच १८१८ पर्यंत आद्य क्रांतिकारक वासुदेव बळवंत फडके यांचे आजोबा 'अनंतराव फडके' हे या गडाचे किल्लेदार होते. पुढे इंग्रजांनी गडावरील वहिवाट पूर्णपणे बंद केली. पुढील भारताच्या स्वतंत्र्यसंग्रामात 'वासुदेव बळवंत फडके' यांनी भूमिगत होऊन किल्ले कर्नाळा आणि आजूबाजूच्या निबिड जंगल परिसराचा पुरेपूर उपयोग केला. 

दक्षिणेकडील 'दुसऱ्या बुरुजावरून दिसणारा किल्ले कर्नाळा सुळका'. किल्ले कर्नाळा, ता. पनवेल, रायगड, महाराष्ट्र. Karnala Fort Pinnacle, Karnala Fort, Raigad, Maharashtra.

 

दक्षिणेकडील दुसऱ्या बुरुजाची 'उध्वस्त तटबंदी'. किल्ले कर्नाळा. 

                       परतीच्या वेळी आम्ही किल्ले कर्नाळ्याच्या पायथ्याचे, आद्य क्रांतिकारक वासुदेव बळवंत फडके यांच्या 'शिरढोण' गावास भेट दिली. गावातील 'वासुदेव फडकें'चा ऐतिहासिक वाडा ग्रामपंचायतीने काळजी घेऊन छान संवर्धुन ठेवला आहे. कमरेइतक्या उंच चौथर्‍यावर आणि दगडी कुंपणात हा भक्कम वाडा बांधला आहे. वाड्याला आधार देणारे मोठमोठे रुंद सागाचे खांब, त्याखालचे तळखडे आणि रुंद तुळया तसेच वाड्यातील त्या वेळच्या गरजेनुसार असलेली खोल्यांची ठेवण, जमिनीवरील शेणाचे सारवन हे सर्व भारावून टाकणारे आहे. वाड्याच्या मागच्या बाजूस त्यावेळची स्वतंत्र विहीर असून पाणी शेंदण्याची उत्तम व्यवस्थाही दिसते.   

आद्य क्रांतिकारक 'वासुदेव बळवंत फडकेंचा वाडा'. 'शिरढोण', ता. पनवेल, रायगड, महाराष्ट्र. Karnala Fort Pinnacle, Karnala Fort, Raigad, Maharashtra.

फडकेंच्या वाड्यामागील 'विहीर'. 'शिरढोण', ता. पनवेल, रायगड, महाराष्ट्र. Karnala Fort Pinnacle, Karnala Fort, Raigad, Maharashtra.

                        दीड वर्षांपूर्वीच आम्ही सातारा जिल्ह्यातील 'वाई' जवळ नाना फडणवीसांच्या 'मेणवली' वाड्यास भेट दिली होती. मेणवली'च्या वाड्याचा पसारा या वाड्यापेक्षा नक्कीच मोठा आहे. पण दोन्ही वाड्यांच्या अंतर्गत रचनेत बरेच साम्य दिसते. तो कृष्णेकाठी तर हा कर्नाळ्याच्या पायथ्याला, भेटीस येणाऱ्यांना इतिहास सांगत उभे आहेत..

                                                      || श्री कृष्णार्पणमस्तू ||

येथे - जयवंत जाधव